Rusya’nın Orta Asya’daki yeni enerji oyunu

Sergei Blagov
ASIA TIMES

RUS Gazprom’un iştiraki olan Gazpromexport, 4 Ocak günü, Türkmenistan’dan doğalgaz ithalatını sürdürmeyeceği kararını Turkmengaz şirketine bildirdi. Gazprom’un bu kararına gerekçe olarak da, finansal sorunların yanı sıra uluslararası doğalgaz piyasasında yaşanan değişiklikleri gösterdiği belirtildi. Turkmengaz’ın ise cevaben Gazpromexport’a pazarlıkları yeniden başlatmayı önerdiği kaydedildi. Bu arada Gazprom bir başka Orta Asyalı tedarikçi Özbekistan’dan aldığı doğalgaz miktarını artırmayı planladığını gösteren sinyaller verdi. Rusya’nın Türkmenistan’dan ithalatı kesip Özbekistan’dan doğalgaz alımını artırma kararı belli ki Aşkabat (Türkmenistan’ın başkenti) üzerindeki baskıyı artırmayı hedefliyordu. Sonuçta Türkmenistan, Orta Asya’daki doğalgaz boru hattı oyunu bağlamında Rusya’nın esas rakibi durumunda.

PROJELER YARIM KALDI

İşin garip tarafı şu ki Moskova’nın Türkmenistan’dan ithalatı durdurma kararı tam da Aşkabat’ın Rusya’ya uvertürlerinin ertesine denk geldi. Mesela 23 Aralık’ta Türkmenistan Devlet Başkanı Gurbanguli Berdimuhammedov, Rusya’ya doğalgaz götürecek Pricaspiysky boru hattının inşası için Rusya ve Kazakistan’la işbirliğini sürdürme teklifinde bulunmuştu. Berdimuhammedov, bu teklifi yılda 30 milyar metreküplük kapasitesiyle Türkmenistan’ın doğusuyla batısını birbirine bağlayan 733 kilometrelik “Doğu-Batı” boru hattının açılışı sırasında dile getirdi. Hattın maliyetinin ise 1,5 milyar dolar olduğu tahmin ediliyor. 2007 yılının Mayıs ayında Rus, Kazak, Türkmen ve Özbek liderler, Orta Asya’da ortaklaşa doğalgaz boru hattı şebekeleri inşa etme konusunda anlaşmışlardı. Bu yöndeki deklarasyonla birlikte, Türkmenistan, Kazakistan ve Özbekistan’dan doğalgaz ihracatını artırmayı hedefleyen, Orta Asya Merkez Boru Hattı şebekesinin orijinal plandaki gibi yıllık 100 milyar metreküplük kapasitesiyle faaliyete geçirilmesi yönündeki umutlar canlanmıştı. Mayıs 2007 deklarasyonuna göre, bu ortak projenin 2008 yılının ilk yarısında faaliyete geçmesi gerekiyordu ama bu bir türlü olmadı.

HAZAR KIYILARINDAN

Fakat 2007’nin Aralık ayında Rusya, Kazakistan ve Türkmenistan arasında bir anlaşma imzalandı. Buna göre, 1700 kilometrelik Pricaspiysky boru hattı sistemi inşa edilecek ve 30’u Türkmenistan’dan 10’u ise Kazakistan’dan olmak üzere toplam 40 milyar metreküplük Orta Asya doğalgazı her yıl Hazar kıyılarından Rusya’ya aktarılacaktı. Ne var ki bu proje de akamete uğradı. Bu arada Rus yetkililer o zaman Türkmenistan’daki “Doğu-Batı” boru hattına yatırım yapma sözü de vermişlerdi. Fakat o zamanlar yapılan bu ihtiraslı planlar öyle görünüyor ki Moskova ile Aşkabat arasında ortaya çıkan anlaşmazlıklara kurban gitti. Daha önce birbirlerine “stratejik” ilişkiler geliştirme vaat eden Rus ve Türkmen yetkililer arasında anlaşmazlıklar baş göstermişti. 2009’dan evvel Turkmengaz, Rusya’ya her yıl 50 milyar metreküp doğalgaz veriyordu. Ne var ki 9 Nisan 2009 günü Türkmenistan’daki Davletbat-Daryalık boru hattının Özbekistan sınırına yakın bir noktasında meydana gelen patlamanın ardından Gazprom Türkmen gazı ithalatını askıya aldı. İlk günlerde Aşkabat’ın tepkisi sert oldu. Patlamanın Gazprom’un doğalgaz tedarik anlaşmasını ihlali yüzünden gerçekleştiğini iddia eden Türkmen yönetimi finansal tazminat talebinde bulunacaklarını ima etti. Yalnız Türkmenistan yönetimi ilerleyen günlerde bu yöndeki suçlamalarının tonunu düşürdü ve ayrıca tazminattan da bahsetmez oldu. Fakat bu işe yaramadı. Gazprom Türkmen doğalgazından vazgeçme kararından geri adım atmadı.

40 MİLYARDAN 4 MİLYARA

2008’dan bu yana ne Rusya ne de Türkmenistan daha önce planlanan Pricaspiysky doğalgaz boru hattını gündeme getirdi. Aynı şekilde taraflar Doğu-Batı boru hattı konusunda da herhangi bir anlaşma imzalamadılar. Bütün bu süreç içerisinde Türkmenistan’ın Rusya’ya yaptığı doğalgaz ihracatı ciddi bir düşüş yaşadı ve bu halen sürüyor. Gazprom’un Türkmenistan’dan ithal ettiği doğalgaz miktarı 2008’de 40 milyar metreküp iken 2009-2014 arasında yıllık ortalama 10 milyar metreküpe, 2015’te ise 4 milyar metreküpe düştü.

Moskova’yı mahkemeye verdi

MOSKOVA ile Aşkabat arasında enerji konusunda yaşanan anlaşmazlıklar geçen yıl yeniden su yüzüne çıktı. 2015 Temmuz ayında Turkmengaz, Gazprom’u yapması gereken ödemeleri yapmamakla suçladı. Gazprom’un cevabı ise, doğalgaz tedarik fiyatları konusunda Turkmengaz’ı Stockholm’deki uluslararası tahkim heyetine şikâyet etmek şeklinde oldu. Ayrıca 2015’in ortalarında Türkmen yetkililer Gazprom’u, “Doğu-Batı” ve Pricaspiysky doğalgaz boru hatlarına yatırım yapma konusunda Rusya’nın daha önce verdiği sözleri yerine getirmemekle de suçladı. Sonuçta enerji alanındaki ilişkileri tamir yönünde Aşkabat’ın uzattığı onca zeytin dalına rağmen Moskova öyle görünüyor ki Rusya ile Türkmenistan arasındaki doğalgaz ortaklığını canlandırmaya hâlâ soğuk bakıyor. Moskova’nın Türkmen doğalgazı alımını kesmesi kararıyla, kendisini Orta Asya doğalgaz boru hattı piyasasının belirleyici oyuncusu olarak gören Türkmenistan’ın bu pozisyonunu baltalamayı hedeflediği düşünülüyor.

 SERGEI BLAGOV KİMDİR?

Bağımsız gazeteci ve araştırmacı. Halen Moskova’da yaşayan Blagov son otuz yılda Moskova, Hanoi (Vietnam) ve Vientiane’den (Laos) Asya üzerine önemli haber ve araştırmalara imza attı.

 


Etiket


Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir